Meinigoł kizellet

Corinne ar Mero

 

 

« Rouez, ya, rouez-meurbet, e seblant bezań ar merc’hed troet da skrivań barzhoniezh » a skrive Klerg e 1973 [1]. Hervezań e oa ken donezonet ar merc’hed hag ar baotred e-keńver barzhoniezh, nemet marteze ar merc’hed ne gredent ket lakaat pezh a santont war ar paper. Me ne gav ket din e vije nebeutoc’h a verc’hed « troet da skrivań » barzhonegoł. Un afer degouezhioł eo, e-barzh ur gevredigezh roet, ma c’hallont ober pe get. N’haller ket lāret e vijent bet broudet da skrivań, barzhonegoł pe traoł all, romantoł, studiadennoł ha kement zo, betek nevez ’walc’h zo marteze.

 

Evit pezh a sell deus Anjela Duval e sońj din he dije gellet chom mut, evel kantadoł a vaouezed all o doa kalzig a draoł da lāret ivez moarvat. Evit ur vaouez a zo bet embannet he skridoł, pet ha pet o deus bet skrivet en kuzh, perlezennoł koulz ha traoł didalvout marteze, met chomet disanv forzh penaos ? Ma ’c’h eo deut Anjela a-benn da skrivań, ha da vezań embannet, eo liammet an dra-se da zarvoudoł he buhez. Met pe re resis ? Penaos e oa bet kudennet ar fedoł, neudennoł he buhez, betek lakaat anezhi da gavout gant he c’hreion, « bihanik tra » [2], ar benveg ’oa o klask dreist pep tra da ganań gerioł he c’halon ?

Sell aze pezh zo souezhus gant Anjela, bet chomet betek he femp bloaz ha hanter-kant hep skrivań mann ebet, goude bezań hunvreet, bihan-bihan, dont da vezań « une petite poétesse » [3]. Techet e vezan, koulskoude, da leuskel a-gostez buhez ar skrivagnerien, ar re a vroust o dent bemdez, a ra tri fred ha me ’oar [4]. Met pa ’vez kaoz deus barzhoniezh ’c’h eo ur gont all. Ar barzh a gomz dioutań da gentań-penn. Eń eo e dudenn bennań, gant e sońjoł, e c’houlennoł, e c’hoantoł. En em c’houllet ’m eus meur a wech ’blam da betra he doa dibabet Anjela skrivań barzhonegoł, kentoc’h evit romantoł. Pezh n’he deus ket lāret dimp gwech ebet.

 

Er barzhonegoł, muioc’h c’hoazh evit er romantoł, pe er c’homzoł-plaen, ne vez ger ebet lakaet aze dre zegouezh. Pep hini a vez dibabet, choazet, sellet a-dost, distaget, santet, lakaet da lufrań e-kichen ar re all. Ha da bep hini e vez kavet ur plas, a vo e hini dezhań ’metken. N’he deus ket displeget Anjela penaos e save he barzhonegoł, din da c’hoūt. Tout pezh a ouier eo pevare e lakae anezhe war baper. Met diwar ar paperoł he deus laosket war he lerc’h e c’haller sońjal e save anezhe en he fenn, keit ha ma veze o labourat he douaroł [5]. Memestra, pa weler follennoł zo, ’lec’h ma kaver stummoł « kentań » barzhonegoł zo, n’haller ket ijinań n’he dije ket graet al labour kizellań ar gerioł-se.

 

’Blam da se eo ’c’h on bet o furchal en he barzhonegoł, o klask mont da heul ar gerioł he doa hadet evel kement maen bihan. Chomet on gant he barzhonegoł kentań, da lāret eo un hanter-kant bennaket bet skrivet etre 1961 ha 1963. Enne e kaver, a gav din, danvez hec’h oberenn holl, pe tres an danvez-se, ha dreist-holl respontoł d’ar goulennoł a raen tuchant…

 

An dle

 

Pouez ar re varv

Pa lennan barzhonegoł Anjela e kav din ec’h int bet skrivet gant ur vamm. Ha hi divugel, ’mit-hu, keuz ganti nompas bezań ganet bugel bet, ha mouest he malvennoł [6] gant ar sońj-se. Koulskoude e oa bet mamm he zud, mamm ar stourmerien, mamm an holl en ur mod, muioc’h c’hoazh evit ur vamm-gozh, ar roll-se roet ganti d’unan all (evel ma vo gwelet tuchantik). Sellomp a-dost deus « En koun eus va zad ». Ur skeudenn a ro er barzhoneg-se deus he zad, a zo hini ur mabig daoulagad glas-gwer (Va zad ’oa ar mabig-se !). Ne sońj ket din e vije kalz a dud a ginnigfe o zad gant ur skeudenn a seurt-se. Pelloc’h e komz deus he ferzh gant he zud : O sikouret am eus da vevań./ Gant va labour/ Sederaet un tamm o buhez/ (Gant va diboellachoł)/ Graet war o zro ’n o c’hleńved… Amań e kavan un heklev deus ar c’hargoł o devez an dud e-keńver o bugale, ha n’eo ket ar c’hontrefed. Ma n’he doa « ganet mab ebet », e oa bet mamm he zud. Petra en doa lakaet anezhi da asantiń kaout ar perzh-se gante ? Tammoł deus ar respont a gaver c’hoazh er memes barzhoneg, a ziskouez dimp penaos e oa bet un dle dezhi chom gante, hi, ar verc’hig,/ Disheńvel deus eben/(…)/ Taer, amsent ha pennek, e-skoaz daou vugel all aet d’an Anaon en he raok, daou vugel c’hlan. Charlez da gentań, Na reas nemet tremen !/ Gant sae wenn e vadeziant/ E retornas d’an Neńv. Start e vefe bezań glanoc’h, ha koulskoude e oa bet Maria-Adela, Maļa. Hag ar verc’hig-se ’oa fur,/ Ha koant, ha seder, ha speredek,/ Hag e oa Heol he zud,/ Ha goanag o c’hozhni./ (…)/ Un ene ken kaer [7]. Pouez an daou vugel aet d’an Anaon a oa war he chouk dezhi, a veve gant glac’har he zud war ar pemdez. Penaos n’he dije ket ar plac’hig en em santet kablus da vezań bev ? Bevań ’rae en un tiegezh e-lerc’h ma veze gouelet d’ar re varv — hag Un dra n’hellas morse gouzańv:/ Gwelout he mamm o ouelań./ Teuziń ’rae he c’halon ! Amań c’hoazh e klevan gerioł ur vamm dirak he bugel o ouelań, pa n’eo ket ar vugale a glask frealziń o zud peurvuiań…

 

An dibab

Dleet e oa dezhi paeań evit ar prof — ar vuhez — a oa bet laosket dezhi, ha hi ken dibarfet. Dav ’oa dezhi miret ouzh he mamm a vezań maleürus. N’he dije ket gellet mont kuit, gant an aon e chomfe o ziegezh goullo, memes ma talveze e chomfe he c’halon c’houllo [8]. E « Barzhoneg meur » e sav Anjela roll ar sońjoł a c’haller dispakań en ur barzhoneg. He sońjoł dezhi e oant, a gav din, ar re deńval deus un tu : sońjoł an Dispi, an Anken, ar C’hwervoni ; ar re sklaer deus an tu all : sońjoł ar Spi, ar Garantez, an Hunvre, al Levenez. Hag e-touez ar sońjoł du e veneg ivez sońjoł ar Binijenn. Dre zegouezh ? Meur a wech hon eus bet tro da lenn penaos n’he doa ket bet c’hoant da zimeziń ’blam d’he zud, met din da c’hoūt, n’eus den ’meti o tisplegań ken sklaer dimp ’blam da betra n’halle ket kuitaat anezhe. Bez’ he doa d’ober war-dro an hźrezh ivez, e plas ar paotr aet d’an Anaon. Moarvat ne oa ket gwall zisheńvel roll ar merc’hed en he spered deus pezh a sońje an dud d’ar mare-se, pa veze kontet ar baotred bet ganet en un tiegezh, ha laosket ar merc’hed a-gostez : C’hwec’h breur a zeuas war e lerc’h,/ (Hep kontań ar merc’hed) [9].

 

Un dra all c’hoazh a lakae anezhi da nac’hań kuitaat he zi, moarvat, met deus se n’eus ket kalz a roudoł, nemet marteze en ur barzhoneg drolig, « Lellig ». Piv eo al Lellig-se, he deus kement a zisfiz ’keńver ur Bed treitour:/ Chomet eo hec’h-unanig, Hep pried na karour ? Keit ha ma oa chomet Anjela gant he zud, oc’h ober war o zro, he doa gwelet he mignonezed o vont kuit. Buhez ur plac’h d’ar mare-se a oa, dre vras, eurediń ha mont da heul e bried. E c’haller en em sońjal un tamm : petra ’vije deut hon danvez-barzhez da vezań, ma vije bet euredet evel ar re all, evel he c’hamaladezed a gozh ? Met n’he doa ket graet, abalamour da zarvoudoł diaes he buhez. Aet e oa gant un hent all, ha lāret « Kenavo » da Albertinig, tonket da ’heuilh ar pried karet/Da c’hounit bara ’r maez ar vro/Ha [hi] ’chom ’lec’h ma [’oa] ganet/Heńvel eus ur wezenn-derv.

 

An diwaskadenn

Eno, e Traoń-an-Dour ’oa he gwrizioł, ar re a lake anezhi da chom en he sav, a roe ur pal d’he buhez : ober war-dro ti he zud. Chom eno a oa miret al liamm he doa bet gante. Goūt a reer penaos ne blije ket dezhi cheńch plas da draoł ar re varv, gant an aon ne chomfe mann ebet dioute ken (Met na ’m eus biskoazh kredet/ Kemmań dezhi he lerc’h/ Betegoūt ’vije bet marvet/ Ha ne chomfe mui netra ganin-me/ Eus ar pezh a oa bet dit [10]). Met gant ur pal a seurt-se e tibabe ivez an digenvez. He zud-bugale aet kuit e oa tremenet ar c’houlz da eurediń. E 1951, ur plac’h 46 bloaz ’oa ur plac’h yaouank kozh [11]. Startoc’h ’oa dezhi sońjal eurediń, pezh na vije ket bet gwir evit ur paotr (Chom a reas da benn-menaj/ Gant e vamm intańvez./ Ken ’voe savet ar vugale./ Ha neuze e timezas/ Gant merc’h e amezeg). N’halle ket kontań war peurrest he familh, Rak hini ’nź ne gompreno/Va zamm buhez [12]. Ne chome nemet an ti bihan, an dienez hag an digenvez. Ha pouez ar re varv, pe ar marv, ponneroc’h-ponner.

 

En tu all d’an dle

 

Dorn an ael

Un diwaskadenn nav bloavezh. Anjela ne gomz ket war-eeun deus ar bloavezhioł anken-se [13]. Roudoł deus ar pezh he doa bevet d’ar mare-se a gaver e-barzh he barzhonegoł, e « Eil bugaleaj » da skouer, e-lec’h ma ra ur seurt bilańs deus he bloavezhioł kent, gant gerioł du (pilhoł, truilhoł, drailhennoł, froudennoł, sorc’hennoł, poanioł, kańvoł, daeroł) : resis a-walc’h eo an daolenn. Kinniget eo da Ivona Martin, ur vaouez all, he doa astennet he dorn dezhi. Ur vaouez a ouie, moarvat, petra ’oa bezań hec’h-unan, hag he doa komprenet e oa sachet Anjela war hent ar marv gant he re varv — Pa ’z aen war-zu va bez, dinerzh ha diseblant,/ Dija hanter voredet, e skrive e « Hunvre ». Bez’ zo ur poltred, a blije kalz da Anjela, e-lec’h ma vez gwelet Ivona hag Anjela o tont deus dindan ur pont, o tont deus an deńvalijenn, Ivona gwisket e gwenn hag Anjela e du, an eil o heńchań eben war-zu ar sklźrijenn, o sortial anezhi deus he diwaskadenn [14]. N’eus barzhoneg ebet o kontań an istor-mań, met ar pezh ne lārer ket, an traoł tavet, a dalvez kement a-wechoł hag an traoł lāret ; ha penaos trugarekaat an hini a salv ho puhez, en ur ziskouez ho pal deoc’h ? N’eo ket un dra aezet tennań unan bennaket deus un toull ken du ; pet danvez barzhez o deus gortozet dorn un ael evel hemań ? A-drugarez da Ivona ivez eo, moarvat, ma c’hallomp lenn bremań gerioł lemm ur galon leun a vuhez.

 

Fromoł mouget ha kan an douar

Pa lāran « leun a vuhez » em eus c’hoant da lāret leun a fromoł kreńv. Un eston eo gwelet penaos e « sante » Anjela ar bed gant he femp skiant, gant he c’horf a-bezh. Gant he daoulagad — lennet hon eus holl pegen merket e oa bet gant he selloł ar re o doa anavet anezhi [15] — e verze holl livioł hag arlivioł ar bed. Ar gerioł o tennań d’al livioł a gaver stank en he barzhonegoł. Gant he skouarn e ouie selaou an holl drouzoł ; ar ger « selaou » eo unan deus ar re ’gaver stank ganti ivez. He daouarn a floure loen pe blant a gave war he hent, er-maez koulz hag en ti [16]. He fri ne laoske ket an disterań c’hwezh, frond treantus ha mezevellus [17], da dremen. Hag evit pezh a sell deus he zeod, gwir eo ne vez ket menneget kement-se blaz an traoł er barzhonegoł kentań. An teod a servije da dańva blazioł diniver he yezh karet [18]…

 

A-unan e oa gant an douar, an dra-se zo bet lāret dija meur a wech. Met penaos ? Ouzhpenn evit bezań a-unan gant an douar e oa-hi an douar. Un tamm ’oa dioutań. Estroc’h evit « an dervenn gozh » ’rae diouti hec’h-unan ; a-wechoł ’oa ivez ur radenenn. E « En koun eus va zad » e skrive diwar he fenn bugel : Gant he blev gell-kistin-rous/ Hag he daoulagad rous-du…/ (…)/ Kreskiń ’rae ’vel ur radenenn. Mont a rae pelloc’h c’hoazh e « Hirnez », skrivet bloaz war-lerc’h : A ! Radenenn gell-aour !/ Arouez an douar krin ha paour… Bez’ e oa Anjela an douar, pe e elfennoł, hi a ouie « radeniń » (piv ac’hanoc’h a oar ober se ’vat ?). Rannań ’rae tonkadur an douar : Pebezh Tonkadur hon hini !/ Difrouezh ! Dibouez ! Dister ! Tremen ’rae « Kan an douar » enni, drezi, ha — ken pinvik evel ma oa — he dije gellet bezań mouget gantań.

 

War-zu ar varzhoniezh

Gouzańvet he doa Anjela, ’blam d’al labour, d’ar skuizhder ha d’ar boan. Met sońjal ’ra din ivez eo deut he nerzh dezhi deus teńzor ar fromoł degaset dezhi gant he skiantoł. Un teńzor evel hemań, koulskoude, ne dalvez nemet pa vez roet, er c’hontrefed deus an teńzorioł danvezel.

 

N’he deus ket dibabet skrivań romantoł. Ar bed en-dro dezhi he doa ezhomm, marteze, da livań evel ma wele, sante, c’hweshe anezhań. Lemm eo ar fromoł a santer gant hon femp skiant, prim-ha-prim e skoont hon spered koulz hag hon c’horf. War-lerc’h e teu ar preder, hag ar gerioł dielfennań. Stumm ar barzhoneg a glote gant ar fromoł, ar skeudennoł kreńv ha prim a deue dezhi. Ha n’on ket estonet ivez e vije bet sachet gant stumm an haiku japanat, a ginnig ur skeudenn, ur from kreńv, hag unan nemetken, gant un nebeud gerioł. Kan an douar eo kan Anjela, pe kan Anjela eo kan an douar, n’eus diforc’h ebet, ha n’eo ket souezh ma ’c’h eo an titl-mań he doa roet d’he dastumad barzhonegoł kentań.

 

N’he doa ket c’hoant e vije graet barzhez diouti, a skrive Klerg c’hoazh [19]. Met penaos reiń un anv d’ar pezh e oa deut da vezań ? N’he doa skouer all ebet heńvel outi, hag ar merc’hed a anaveze a veve diwar patromoł all. Hi, e-kichen, he doa graet war-dro he zud-bugale hep bezań euredet. Met « un merveilleux secret » [20] he doa, ar gerioł-mań o kas da sońj eus ar mod o doa ar merc’hed, gwechall, da gaozeal deus ur bugel o tont. N’he dije pried ebet — nemet, marteze, evel ar seurezed, an Doue he doa kred ha feiz ennań —, met bugale he dije e-leizh.