Anjela Duval hiziv

Ronan Koadig

Un dremm roufennet sklerijennet gant daoulagad lemm leun a vuhez hag a fent. Un teod prim, kaset en-dro gant ur spered birvidik. Dilhad paour ur beizantez uvel. Hag un dra all… ur seurt nerzh diabarzh o skediń. Setu ar skeudenn eus Anjela Duval a zo chomet e spered he c’henvroidi hag e hini meur a dud all, strewet dre ar bed.

Met, seitek vloaz war-lerc’h e vije marvet, daoust hag-eń e c’haller lāret ez eo bet komprenet mat he c’hannad ? Daoust hag-eń hon eus gouvezet intent ster an hźrezh he deus lezet deomp ha d’ar re a zeuyo war hol lerc’h ? Me ’gav din e chom traoł da zizoleiń, c’hoazh, en hec’h oberenn hag en he buhez a c’hellfe sikour ac’hanomp d’an deiz hiziv. Hag er pennad-mań e kinnigan degas ma lod ha displegań peseurt kannadoł a dalvoudegezh hollvedel am eus me kavet o lenn hec’h oberenn koulz hag o taremprediń anezhi ingal.

Diskouezet he deus e ranker klask ar wirionez en tu-hont d’ar pezh a vez gwelet diwar-c’horre ha n’eus forzh petra e sońjfe ar re all. Stourmet he deus dibaouez evit lakaat hec’h oberoł da glotań gant he menozioł. Ha kavet he deus eürusted o reiń he buhez d’ar re all…

I. Klask ar wirionez

Sell petra ’ri[1]

A-hed he buhez ez eo bet Anjela ur brederourez. Anat eo d’ar re o deus lennet anezhi aketus koulz ha d’ar re o deus bet ar chańs d’anavout anezhi. Bet ganet e 1905 n’eo nemet er bloavezhioł tri-ugent m’eo kroget da skrivań. Met e-pad he femp bloavezh ha hanter-kant kentań, ouzhpenn evit labourat an douar hag evit ober war-dro he zud, he deus goveliet he furentez. Diazezet he deus he meizadenn eus ar vuhez war tri uhelvennad : ar speredelezh, ar garantez-vro hag ar garantez evit an douar.

 

C’hwi ’oar mat Aotrou

Pere eo ar Palioł a glaskan

Tizhout peogwir eo c’hwi

hoc’h eus o diskouezet din

Ar Feiz. Ar Vro. Douar ar Vro[2].

 

Asambles e ra an tri uhelvennad-se ur reizhiad (pe ur sistem) kempoell ha galloudek. Met evit klask kompren Anjela Duval e vo ret deomp studial anezhe hini ha hini memestra.

Karantez an natur

Fonnus eo aet an ijinerezh genetik war raok abaoe eo marvet Anjela Duval. Ha pell-hardizh eo aet : gallout a ra mab-den kemm an natur vev, bremań, hag adstummań anezhi. Gallout a ra lakaat tud gaonac’h da gaout bugale, krouiń plant ha loened treuzgenel ha, zoken, « heńvelstrujań »[3] loened ; da lārout eo — evel zo bet graet gant an dańvadez Dolly e 1997 —, strujań en ul labourva loened heńvel ouzh ul loen kentań, nemet diwar ur gellig bet kemeret dioutań…

Ur rikour eo araokadennoł ar bev-teknologiezhioł evit an enklaskerien vezegel : sikour a reont anezhe da grouiń vaksinoł a-enep da gleńvedoł spontus (evel an avuad-B, ar sida pe an droug-skevent) hag ivez da zizoleiń gen kleńvedoł zo ha — ’benn nebeut, marteze — da gemm ar gen-se evit tremen e-biou d’ar c’hleńvedoł. Evit an armerzh ivez eo ur rikour ar bev-teknologiezhioł : gante, da skouer, e c’heller produiń loened chatal muioc’h-mui « kevezus ». Met, eus un tu all, e sav an holl teknikoł-se kudennoł bras a vuhezegezh : betek pelec’h en deus droed mab-den da gemm an natur ? Peseurt harzoł he deus c’hoant ar gevredigezh da lakaat ouzh an oberoł war ar boudoł bev ?

Ugent vloaz zo, ne oa ket a voaien da sońjal er pezh a c’hall an ijinerezh genetik ober bremań. Setu Anjela Duval n’helle ket komz eus se, evel just. Met prederiadennoł ar varzhez diwar-benn an natur a c’hell sikour ac’hanomp da ober hon sońj diwar-benn ar c’hudennoł a-vremań. Un donezon eus Doue e oa an natur eviti ; un donezon a c’hellomp ober hon mad diouti, gant m’hon dije resped ha doujańs eviti hag e sikourfemp anezhi da frouezhiń. Ha mab-den n’eo nemet ul lodenn eus an natur anezhań ; setu eo ret dezhań chom uvel ha dilorc’h. A-enep tre da ’r pezh a sońj an enklaskerien (hag an nerzhioł armerzhel a zo a-dreńv dezhe) ez a ar stumm-se da welout an traoł. Int, evel Descartes, a sońj gante e tle an dud « se rendre comme maītres et possesseurs de la nature »[4]. Aze zo daou vod da sońjal enebet penn-da-benn, evel daou benn-ahel. Gant piv emań ar wirionez ? Gant uvelded Anjela Duval hag he doujańs evit an natur ? Pe gant ar fiziańs lorc’hus en deus Descartes en denelezh ? Start eo respont. Met erru eo poent deomp divizout eus an traoł-se : unan eus kudennoł luzietań ha pouezusań an xx^et kantved oc’h echuiń eo araokadennoł ar genetik. Ha reiń a ra Anjela Duval deomp unan eus ar savboentoł hon eus ezhomm da brederiań oute evit ober hor sońj ha kemer an divizoł a vo da gemer.

 

Sońjal a rae Anjela Duval ne roont an natur hag an douar o madoł nemet diouzh ar pezh a vez roet dezhe. Se zo kaoz e c’heller lārout e oa hi un « ekologourez » d’ur mare na oa ket kalz dioute. Diarbenniń a rae, en he barzhonegoł-stourm koulz hag en he frezegennoł a-enep da wastadur an natur darn eus an trubuilhoł a ginnig kouezhań bremań war mab-den. E « Sahara ? » e lak ac’hanomp da sońjal en diforestań hag er cheńchamant hin e vezer gwall nec’het gante.

 

Evel un daolenn fin ar Bed

Ar blaenenn arblaen en dremmwel

Forzh kelanoł ramzel

O izili a-strew, o sev o tiverań

Ar gwez meur dibennet

(O drouklazh an Inosanted[5] !)

 

Ne oa gwall donkadur ebet aze evit Anjela, a daole ar bec’h war an Den…

 

Ken sot, ken kriz ha ken emgar

Gant e holl skiantoł

Hep koustiańs ’bet mui

Hag e ourgouilh divent[6].

 

’Memes mod e oa evit an dour. Gwelout a rae Anjela e oa gwall arvarus stumm nevez peizanted Breizh da labourat an douar evit hon dazont :

 

« Gwech ebet ne lezin ma douaroł da vezań louzaouet evel ma vez graet bremań. D’an deiz hiziv e vez diviet an douar gant an temz. Me ’lak temz ivez. Met an nebeutań a c’hallan. N’eus ket a-walc’h gant ma zeil. Ma vijen bet yaouankoc’h ’m boa graet labour-douar biolojik. […] An darn vrasań eus ar broduerien kaol-fleur hag avaloł douar prim, evidon, n’int nemet kontammerien. Re a demz ’lakont[7]. »

 

Komzoł Anjela Duval, aze, n’int ket gwall disheńvel, marteze, eus ar pezh a vez klevet bremań ma ’z eo bet saotret dour Breizh ha ma ’z eo sklaer d’an holl e vezer aet re bell war hent an ampletusted. Met hi a lāre se un tregont vloaz bennaket zo ! Hag ouzhpenn-se, ne lakae ket tout ar bec’h war choug al labourerien-douar, er c’hontrol eus ar pezh a vez graet re alies bremań. N’ankouae ket kiriegezh ar bankoł hag an embregerezhioł bras. Eviti, « ar c’hapital bras an hini eo ar breiner, ar mac’hom »[8]

 

Ha tregont vloaz war-lerc’h, eus krec’h o zraktorien pe e-barzh o zier-gwer, al labourerien-douar a-vremań n’emaint ket ken e darempred gant an douar evel ma oa hi, pe evel ma oa o zadoł gwechall. Skrivań a raen bremaik emeur deuet a-benn, nevez zo, da reiń ur « bugel » d’un dańvadez hep n’he dije bet tamm darempred korfel ebet gant ur par ; met ur pennadig zo e c’heller — en ur stumm greantel — produiń legumaj ivez hep implij na stekiń ouzh tamm douar ebet… Tamm ha tamm e teu mab-den da vezań ur seurt doue, kap da grouiń ha da gemm ar vuhez en e labourvaioł, met o ’n em zistagań muioc’h-mui eus ar vuhez « naturel ». Anjela Duval, er c’hontrol-fed, en em sante un elfenn eus an natur divent, kosmek ; bevań a rae un darempred korfel gant an douar : « An douar zo evel un eil korf din » a lāre alies. Ur perzh e oa an dra-se eus he speredelezh. Da skouer, e « Bennozh dit » e lāre da Zoue :

 

Te ’ro an douar, ar glav hag ar wrez

Me ’demz, a had, a c’hwenn, a eost[9].

Speredelezh

Hor c’hevredigezh — ur gomz voutin eo — ne oar ket re vat war peseurt tu treiń d’an deiz hiziv : n’ouvez ket an dud peseurt ster reiń d’o buhez. Gwechall e veze aezetoc’h dezhe ; roet e veze patromoł sklaer gant an ideologiezhioł relijiel pe bolitikel, gant ar familhoł hag er skol. Bremań, hag abaoe pell zo dija, ez a ar relijionoł war ziskar, e broioł pinvidik ar C’hornog da vihanań ; an uhelvennadoł politikel az a tamm ha tamm d’ar strad, dreist-holl abaoe ma ’z eo kouezhet Moger vBerlin en he foull ; ar familhoł o deus tapet ur pezh taol gant darvoudoł Mae 1968 : tarzhet eo ar patrom uheldadel a wechall ha n’eus patrom boutin ebet o kemer e blas ; hag ar skol zo tapet en un enkadenn… Ent-se e teu da vezań kalz startoc’h kompren ar bed ha dreist-holl goūt penaos en em zerc’hel « mat » er vuhez : n’eus patrom kumun ebet ken. Pep hini a ra e veskaj en e du, hep bezań sur d’ober mat.

Gwelet a-walc’h he doa Anjela Duval an traoł-se o cheńch, dreist-holl war dachenn ar feiz. Met hi n’he doa ket bevet ar cheńchamantoł-se. Kreńv, divent hag eeun e oa he speredelezh, deuet diwar feiz katolik pobl Vreizh ; da lārout eo merket gant kult ar sent kozh ha sońj an Anaon. Reiń a rae ar feiz ur ster d’he buhez ha d’an traoł a wele en-dro dezhi, mat pe fall. Da skouer, pa veze entanet ar gwez gant livioł an diskarr-amzer e oa peogwir Doue en doa graet…

 

Mil ha mil damm

Eus e vantell roueel

Evit gwiskań ar gwez

Gant aour ha limestra[10]

 

Gwelout a rae Doue dre-holl ha komz a rae outań evel ouzh sent ar vro pe ouzh he re dremenet. E gwirionez, kalz eus he barzhonegoł a zo bet seurt pedennoł.

 

A-wechoł e c’hell kas ar feiz da du ar penn pellań. Met an dra-se ne dalv ket kement-se evit Breizh. Er c’hontrol, zoken : a-viskoazh eo bet komprenet an aviel gant ar Vretoned evel ur c’hannad a beoc’h. Ha kentoc’h habask eo o hengounioł politikel. Gallout a reer sońjal zoken, daoust d’ar feiz kristen da vezań diskaret-lipr bremań e Breizh, e chom ul levezon war ar gevredigezh a c’hellfe marteze displegań abalamour da betra eo ken gwan amań live ar vot evit an tu dehoł pellań.

Kreńv-mat e oa feiz Anjela Duval, met habask e oa ivez ha digor war speredelezhioł all, koulz an Islam[11], ar Voudaegezh[12] hag ar re all. Aze c’hoazh e tiarbenne ar pezh a vevomp bremań, hep kouezhań en toulloł-trap a gaver amań hag a-hont : sklaer eo zo d’an deiz hiziv ur bern-bern tud oc’h ober ur c’hest speredel. Hag alies e klaskont terriń o sec’hed speredel en ur dapout tammoł elfennoł eus holl gredennoł ar bed. Brav e vije an dra-se ma ne vije ket sektoł o tapout krog war speredoł ar re wanań hag oc’h ober droug dezhe. War ar poent-se, Anjela, dre forzh lenn, a anave mat a-walc’h drouizelezh hon tadoł-kozh, kement hag ar voudaegezh, hag ur bern kredennoł all. Ha dedennet e oa gante. Met gwech ebet ne vije kouezhet e pej ar sektoł abalamour, just a-walc’h, ma oa solud diazezoł he c’hredenn — roet dezhi gant he zud.

 

Ouzhpenn evit ar feiz katolik hag evit anaoudegezh lennek kredennoł ar bed, koulskoude, a oa oc’h ober speredelezh Anjela Duval. Ur c’hevrineg (pe ur mistig) e oa ivez, hag a veze boemet gant ar vuhez hag a-unvan gant an holl voudoł bev, n’eus forzh pegen bihan ha pegen vil e vijent bet.

 

A ! Na damant am bez me da bep kammed

Damant da flastrań, da frikań

A-hed ar wenodenn pe ’dreuz ar park

Boudołigoł uvel dindan sol va zroad :

Ar c’hwil glas souchet er spoue,

Ar verienenn vunut o treinań

Gant mil boan ha mil ijin

Ar verr-blouzenn d’he c’hrugell.

Bleuńvigoł koantik damguzhet el leton,

O strivań da zigeriń o c’halon d’an Heol[13].

 

An dra-se, ’m eus aon, n’eo ket bet komprenet gwall vat gant tud zo. N’eus tamm falsteneridigezh ebet aze ; Anjela Duval en em sante tost eus an holl voudoł peogwir e sońje ganti e oa hi ur boud evel ar re all, gant ar memes talvoudegezh, na mui na mez. Kavout a ra din eo heńvel a-walc’h he speredelezh, war ar poent-se, diouzh hini ar Voudaiz.

Met dipitet gant an denelezh ne oa ket kennebeut. Ne roe ket he holl garantez d’al loened. Pell ac’han ! D’an dud ’n hini eo ez ae he c’harantez da gentań tout ha dreist-holl d’he « breudeur a boan », ar beizanted. Met ivez, evel just, d’ar Vretoned kalonek.

Karantez vro

Bevań a reomp — sell aze ur gomz voutin, c’hoazh ur wech ! — en ur bed a zo o ’n em unvaniń, memes ma chom ur bern diforc’hioł c’hoazh etre ar pobloł. War un dro e teu an unvanidigezh-se eus araokadennoł teknologiezhioł ar stlenn hag eus an darempredoł ekonomikel a zalc’h da vuanaat ingal-ingal. Met da heul unvanidigezh ar bed e weler, a bep tu, tud o kaout anken hag o souchań en o c’horn. Dańjer bras zo en em lakfe ar bed da dammata evel ma ra ar Balkanoł.

Anjela Duval ne oa ket ur plac’h he dije karet en em serrfe ar Vretoned warne oc’h-unan. War a seblant n’he doa kazimant gwech ebet kuitaet he zi-feurm, na Breizh. En lārout a ra en ur barzhoneg :

 

Sev all ebet n’am eus sunet

Na taolet troad war douar all

Met da hini, va Breizh din-me[14]

 

Koulskoude ne oa ket klozet warni hec’h-unan, tamm ebet. Er c’hontrol-fed, pa skriv : « Neb a chom en e di ne gar an avel »[15] e fell dezhi lāret d’an dud n’eo ket mat chom serret en o c’horn. Ha skoet e veze he holl weladennerien o welout pegen bras ’oa he gouiziegezh. Desket e oa bet drezi hec’h-unan ha lambrek e veze gant al levreier : lenn a rae gant herr ha lontegezh an holl re a dremene dindan he dorn. Ouzhpenn-se e selaoue ar skingomz ingal. Hag ur souezh e oa gwelout pegen kelaouet mat e veze eus darvoudoł hag eus dalc’hioł ar bed. Diskouez a ra he barzhoniezh pegen prederiet e veze gant gwalleurioł ar bed. Evel e « Darbodoł »[16], pe e « Lagad an heol », e lec’h ma klemm an Heol :

 

—  Gwelet ’m eus tud o vervel gant ar riv.

   Gwelet ’m eus tud o vervel gant an naon.

   Gwelet tud o vervel gant an dic’hoanag.

   Gwelet tud o lazhań tud, breudeur o ’n em dagań.

   Gwelet ’m eus pobloł mac’het.

   Gwelet ur penntiern meur o kouezhań dindan boled ur foll.

   Gwelet forzh tud o leńvań[17].

 

Ma ne oa ket troet Anjela da ’n em serriń warni hec’h-unan, ne oa ket a-du kennebeut — ha tamm ebet ! — gant ar re a zinac’h o unvanelezh[18]. Anav a reer ar frazenn, deuet da vezań brudet, a zistroe d’an dud o devoa lāret dezhi : « Je ne parle pas le breton mais je le comprends. » Ar paour-kaezh tud-se a gleve ’nezhi o respont neuze : « Ya, evel ma chas eo ivez ; ne gomzont ket brezhoneg, met kompren a reont ! » Ur vezh ruz e oa eviti gwelet ar Vretoned o tilezel o yezh…

 

Perak ’komzfec’h ur yezh estren

D’o Bro, d’ho Pugale ?

Torfed terriń ar chadenn aour

’Mań hon Enor enni[19].

 

En em gannań a-enep d’an dinac’h zo bet, d’am sońj, unan eus ar c’hentelioł meur he deus roet Anjela Duval deomp. Dreist-holl pa n’eo ket hepken gant ar spered met ivez gant an ober e kase he stourm. Rak Anjela n’he deus ket dihanet da stourm a-hed he buhez.